ხოჯალის გენოციდი აზერბაიჯანის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე საშინელ და ტრაგიკულ მოვლენად შევიდა. 200 წლის განმავლობაში აზერბაიჯანელი ხალხი სომეხი ნაციონალისტ-შოვინისტების უწყვეტი ეთნიკური წმენდისა და გენოციდის პოლიტიკის მსხვერპლი გახდა, განდევნეს თავიანთი ისტორიული მიწებიდან, გადააქციეს ლტოლვილებად, იძულებით გადაადგილებულ პირებად და ამ ყველაფერს თან ახლდა სომხების მიერ მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა. აზერბაიჯანელების განდევნა მათი ისტორიული და ეთნიკური მიწებიდან საბჭოთა პერიოდშიც გაგრძელდა. 1948-1953 წლებში სომხეთიდან 150 ათასი აზერბაიჯანელი გადაასახლეს და აზერბაიჯანის კურ-არაზის ვაკეზე დაასახლეს. 1988 წელს ამ ტერიტორიიდან გააძევეს მათ ისტორიულ მიწებზე მცხოვრები 250 ათასი აზერბაიჯანელი და ამით სომხეთი მონოეთნიკურ სახელმწიფოდ გადაიქცა. ყველა საერთაშორისო სამართლებრივი ნორმის საწინააღმდეგოდ, სომხეთი მთიანი ყარაბაღის ანექსიას ცდილობს, რითაც აჩვენებს მზადყოფნას ამ გზაზე ყველა დანაშაულისა და სისასტიკეებისთვის.
ხოჯალის გენოციდი, მე-20 საუკუნის ტრაგედია, სომხეთის მიერ აზერბაიჯანის წინააღმდეგ აგრესიული ომის დროს მშვიდობიანი აზერბაიჯანული მოსახლეობის წინააღმდეგ ჩადენილი გენოციდი დანაშაულის ყველაზე საშინელი მაგალითია. მანამდე, სომხეთთან მოსაზღვრე აზერბაიჯანის ღაზახის რაიონის ბაღანის აირიმის სოფლის და მთიანი ყარაბაღის აზერბაიჯანელების მცხოვრებთა შორის, გარადაღლის იმარატ გარვანდის, ტუღის, სალაქეტინის, ახულუს, ხოჯავანდის, ჯამილის, ნაბილერის, მეშალის, ჰასანაბადის, ქარკიჯაჰანის, ყაიბალის, მალიბეილის, იუხარის და აშაგი გუშჩულარის სოფლების ოკუპაციის დროს, ამ დასახლებების მშვიდობიანი მოსახლეობის ნაწილი განსაკუთრებული სისასტიკით მოკლეს წინასწარ მომზადებული გეგმის საფუძველზე. საკმარისია აღინიშნოს, რომ ხოჯალის გენოციდამდე რამდენიმე დღით ადრე – 1992 წლის 17 თებერვალს – ხოჯავანდის რეგიონის გარადაღლის სოფელში 80-ზე მეტი აზერბაიჯანელი მასობრივი ხოცვა-ჟლეტის მსხვერპლი გახდა. ხოჯალი, რომელიც ხანკენდიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 10 კილომეტრში მდებარეობს, აღდამ-შუშასა და ასკერან-ხანკენდის გზებს შორის სტრატეგიულ ადგილას და მთიანი ყარაბაღის ერთადერთი აეროპორტის ტერიტორიაზე მდებარეობს, თებერვლის მეორე ნახევრიდან სომხური სამხედრო დანაყოფების სრული ალყაშია. ასევე, ჩაიშალა მშვიდობიანი მოსახლეობის ყველა მცდელობა, ჯგუფურად თუ ინდივიდუალურად, ალყიდან გასვლის.
1992 წლის 25-26 თებერვლის ღამეს, სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა, ყველა საერთაშორისო სამართლის დარღვევით, ალყაში მოქცეული ქალაქ ხოჯალის მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ მძიმე სამხედრო ტექნიკა გამოიყენეს, უპრეცედენტო სისასტიკით მოეპყრნენ მათ და ბარბაროსულად გაანადგურეს ქალაქი. ინციდენტის დროს ადამიანები ცდილობდნენ სიცოცხლის გადარჩენას ყინვიან ზამთრის ღამეს ტყეებსა და მთებში გაქცევით. თუმცა, ბევრი მათგანი გზაში დახვრიტეს და აწამეს. რადგან აქ სამიზნე არა მხოლოდ სამხედრო ობიექტები, არამედ მშვიდობიანი მოსახლეობაც იყო.
საშინელი დანაშაულის შედეგად, რომელიც არა მხოლოდ აზერბაიჯანელი ხალხის, არამედ მთელი კაცობრიობის წინააღმდეგ იყო მიმართული, 613 აზერბაიჯანელი მშვიდობიანი მოქალაქე სასტიკად მოკლეს მათი ეროვნების გამო, რომელთაგან 63 ბავშვი იყო, 106 ქალი და 70 მოხუცი. შედეგად, 8 ოჯახი მთლიანად განადგურდა, 25 ბავშვმა ორივე მშობელი დაკარგა, ხოლო 130 ბავშვმა – ერთ-ერთი მშობელი. გარდა ამისა, 487 მშვიდობიანი მოქალაქე მძიმედ დაშავდა, ხოლო 1275 ადამიანი მძევლად აიყვანეს. მძევლებიდან 150-ის, მათ შორის 68 ქალის და 26 ბავშვის, ბედი უცნობია. ხოჯალის გენოციდის, რომელიც კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულია, ორგანიზატორები არიან სომხეთის რესპუბლიკის პოლიტიკური და სახელმწიფო ხელმძღვანელობა, ხოლო მისი პირდაპირი დამნაშავეები არიან სომხეთის შეიარაღებული ძალების ქვედანაყოფები, მთიან ყარაბაღში მყოფი სომხური ტერორისტული დაჯგუფებები და ხანკენდის ქალაქში განლაგებული ყოფილი საბჭოთა არმიის 366-ე მოტომსროლელი პოლკის პირადი შემადგენლობა.
მე-20 საუკუნის ბოლოს სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის დროს, ქალაქ ხოჯალს სტრატეგიული პოზიცია ეკავა. ქალაქი ხოჯალის რაიონში მდებარეობდა და რეგიონში ერთადერთი აეროპორტი აქ იყო.
ხოჯალის გენოციდმა ასევე ფართო რეზონანსი გამოიწვია საერთაშორისო საზოგადოებაში. რიგმა ქვეყანამ და აშშ-ს ზოგიერთმა შტატმა ეს მოვლენა გენოციდად ან მასობრივ მკვლელობად აღიარა. აზერბაიჯანის სახელმწიფო და დიასპორული ორგანიზაციები წლების განმავლობაში ახორციელებდნენ სხვადასხვა ღონისძიებებს, რათა მსოფლიო საზოგადოებას სიმართლე მიეწოდებინათ. კერძოდ, „სამართლიანობა ხოჯალისთვის“ კამპანიის ფარგლებში, მრავალ ქვეყანაში იმართება მემორიალური ცერემონიები, კონფერენციები და გამოფენები.
1994 წლის 24 თებერვლის მილი მეჯლისის გადაწყვეტილებით, 26 თებერვალი ხოჯალის გენოციდის დღედ გამოცხადდა.
ხოჯალის გენოციდი ყოველწლიურად, 26 თებერვალს ფართოდ აღინიშნება. ამ დღეს აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში ოფიციალური ხსოვნის ცერემონიები იმართება. განსაკუთრებით ბაქოში, ათასობით ადამიანი იკრიბება ხოჯალის ძეგლის წინ და პატივს მიაგებს მოწამეთა ხსოვნას. მთელი ქვეყნის მასშტაბით გამოცხადებულია წუთიერი დუმილი, სკოლებსა და უმაღლეს სასწავლებლებში იმართება სპეციალური გაკვეთილები და ღონისძიებები.
ხოჯალის გენოციდმა ღრმა კვალი დატოვა აზერბაიჯანელი ხალხის მეხსიერებაში და ეროვნული სოლიდარობისა და სამართლიანობის მოთხოვნის ერთ-ერთ სიმბოლოდ იქცა.
