აზერბაიჯანელი ხალხის ისტორიაში არის ისეთი დღეები, რომლებიც კალენდარში უბრალო თარიღად არ რჩება, ის დღეები მთელი ერის ბედისწერის შემცვლელ მოვლენებად ცოცხლობს. 2020 წლის 27 სექტემბერს დაწყებული 44-დღიანი სამამულო ომიც აზერბაიჯანის ისტორიის ერთ-ერთი ასეთი გარდამტეხი მომენტია. ომი, რომელიც ხანგრძლივი წლების განმავლობაში ოკუპირებული მიწების გასათავისუფლებლად დაიწყო, აზერბაიჯანის არმიის ისტორიული გამარჯვებით დასრულდა. ამ 44 დღის განმავლობაში აზერბაიჯანელმა ჯარისკაცმა დიდი გმირობა გამოიჩინა, ჩვენმა ხალხმა უპრეცედენტო სოლიდარობა აჩვენა, ჩვენმა მოწამეებმა სიცოცხლე გაწირეს სამშობლოსათვის, ხოლო ომის ვეტერანებმა ისტორია დაწერეს, რომლებსაც მთელი ცხოვრება ატარებენ.
სამამულო ომის არსის შეზღუდვა მხოლოდ 44 დღის მოვლენებით შეუძლებელია. ამ ომის მიღმა იდგა თითქმის 30-წლიანი ოკუპაცია, მშობლიური კერიიდან დევნილი ასობით ათასი ადამიანის მონატრება, განადგურებული ქალაქები და სოფლები, საერთაშორისო დონეზე მიღებული, თუმცა დიდი ხნის განმავლობაში აღუსრულებელი რეზოლუციები და წლების განმავლობაში გაჭიმული უშედეგო მოლაპარაკებები.
1990-იანი წლების დასაწყისში აზერბაიჯანის წინააღმდეგ სომხეთის სამხედრო აგრესიის შედეგად ოკუპირებულ იქნა აზერბაიჯანის ყარაბაღის რეგიონი და მომდებარე რაიონები. ისეთი რაიონების მოსახლეობა, როგორებიცაა აღდამი, ფუზული, ჯებრაილი, ზანგილანი, გუბადლი, ქალბაჯარი და ლაჩინი, ხალხი იძულებული გახდა, მიეტოვებინა მშობლიური მიწა-წყალი. ათასობით ადამიანმა დაკარგა სიცოცხლე, მრავალი ადამიანი უგზო-უკვლოდ დაკარგულად გამოცხადდა, ხოლო დასახლებული პუნქტები განადგურდა. აზერბაიჯანელი ხალხი წლების განმავლობაში ცოცხლობდა საკუთარ მიწებზე დაბრუნების იმედით.
კონფლიქტის მშვიდობიანი გზით მოგვარებისთვის ხანგრძლივი მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა. გაეროს უშიშროების საბჭომ 1993 წელს აზერბაიჯანის ტერიტორიების ოკუპაციასთან დაკავშირებით მიიღო №822, 853, 874 და 884 რეზოლუციები. ამ დოკუმენტებში ასახული იყო სამხედრო ოპერაციების შეწყვეტის, ოკუპირებული ტერიტორიებიდან ძალების გაყვანისა და კონფლიქტის პოლიტიკური გზით მოგვარების საკითხები. თუმცა, წლების გასვლის მიუხედავად, ამ რეზოლუციების მოთხოვნები სრულად არ შესრულებულა.
აზერბაიჯანმა კი ამ წლების განმავლობაში განამტკიცა საკუთარი ეკონომიკური და სამხედრო პოტენციალი. თანმიმდევრული სამუშაოები განხორციელდა ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის ამაღლების, არმიის მოდერნიზაციისა და სამხედრო მოსამსახურეთა პროფესიონალიზმის ზრდის მიმართულებით.
ასეთ რთულ პოლიტიკურ და სამხედრო პირობებში, 2020 წლის 27 სექტემბერს, ფრონტის სხვადასხვა მიმართულებით ფართომასშტაბიანი საბრძოლო მოქმედებები დაიწყო. აზერბაიჯანის ოფიციალური მონაცემებით, მას შემდეგ, რაც სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა ცეცხლი გაუხსნეს აზერბაიჯანის პოზიციებსა და დასახლებულ პუნქტებს, აზერბაიჯანის არმია კონტრშეტევით ოპერაციაზე გადავიდა. აზერბაიჯანის პრეზიდენტის მიერ ქვეყანაში გამოცხადდა საომარი მდგომარეობა და განხორციელდა მობილიზაციის ღონისძიებები.
27 სექტემბრის დილიდან აზერბაიჯანელმა ხალხმა ყურადღებით დაიწყო ფრონტიდან მოსული ახალი ამბების თვალყურის დევნება. მიყოლებით გათავისუფლებული სიმაღლეებისა და დასახლებული პუნქტების შესახებ ცნობების გავრცელებასთან ერთად იზრდებოდა ხალხის რწმენა გამარჯვებისადმი. სამხედრო ნაწილებში მომსახურე ჯარისკაცებსა და ოფიცრებს კარგად ესმოდათ, რომ მათ წინაშე დიდი და წმინდა მიზანი იდგა: ოკუპირებული მიწების გათავისუფლება და აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა.
ომის პირველ დღეებში აზერბაიჯანის არმიამ რამდენიმე მიმართულებით მიაღწია წინსვლას. მუროვდაღის მიმართულებით სტრატეგიული სიმაღლეების კონტროლქვეშ აყვანამ მნიშვნელოვანი სამხედრო უპირატესობა შექმნა. ფრონტის სხვა მიმართულებებზეც დარტყმები მიყენებულ იქნა მოწინააღმდეგის თავდაცვით პოზიციებზე.
3 ოქტომბერს სუგოვუშანის გათავისუფლება გახდა ომის ერთ-ერთი პირველი დიდი გამარჯვება.
4 ოქტომბერს კი გამოცხადდა ქალაქ ჯებრაილის გათავისუფლება. ეს გახდა ერთ-ერთი მთავარი გარდამტეხი მომენტი სამამულო ომის მსვლელობაში.
9 ოქტომბერს დაბა ჰადრუთის გათავისუფლება ასევე მნიშვნელოვანი სამხედრო წარმატება იყო.
2020 წლის 17 ოქტომბერს ქალაქ ფუზულის გათავისუფლების ამბავმა აზერბაიჯანელ ხალხს დიდი სიხარული მოუტანა.
ფუზულის მიმართულებით მიღწეული წარმატებების შემდეგ, აზერბაიჯანის არმიამ განაგრძო წინსვლა ზანგილანის მიმართულებით. 20 ოქტომბერს გამოცხადდა ქალაქ ზანგილანის გათავისუფლება.
25 ოქტომბერს ქალაქ გუბადლის გათავისუფლება ომის მორიგი მნიშვნელოვანი მოვლენა გახდა. გუბადლის გათავისუფლებით აზერბაიჯანის არმიამ მოიპოვა უფრო ხელსაყრელი პოზიციები შუშას მიმართულებით დაწინაურებისთვის. ომის მთავარი მიზანი უკვე აზერბაიჯანის კულტურის აკვნის — შუშას გათავისუფლება იყო.
ამ პერიოდში იჩინა თავი ომის მტკივნეულმა მხარემაც. საბრძოლო მოქმედებები მხოლოდ ფრონტის ხაზით არ შემოიფარგლებოდა. აზერბაიჯანის სხვადასხვა დასახლებული პუნქტი სომხეთის მხრიდან სარაკეტო და საარტილერიო ცეცხლის ქვეშ ექცეოდა. ქალაქ განჯაზე განხორციელებული სარაკეტო თავდასხმების შედეგად დაიღუპნენ და დაშავდნენ მშვიდობიანი მოქალაქეები, მათ შორის ბავშვები. ცეცხლი გაუხსნეს ბარდას, ტარტარს, ნაფთალანსა და სხვა დასახლებულ პუნქტებსაც. განადგურდა საცხოვრებელი სახლები და სამოქალაქო ინფრასტრუქტურა.
განჯასა და ბარდაზე განხორციელებული თავდასხმები აზერბაიჯანელი ხალხის მეხსიერებაში დარჩა, როგორც ომის ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული გვერდი.
ოქტომბრის ბოლოსა და ნოემბრის დასაწყისში ბრძოლების ძირითადი მიმართულება შუშასკენ გადავიდა. შუშა აზერბაიჯანისთვის უბრალო ქალაქი არ იყო. ეს ქალაქი ითვლება აზერბაიჯანის კულტურის, მუსიკის, ლიტერატურისა და ხელოვნების აკვნად. ყარაბაღის მთიან ნაწილში მდებარე შუშას, თავისი სტრატეგიული მდებარეობის გამო, ასევე დიდი სამხედრო მნიშვნელობაც ჰქონდა.
აზერბაიჯანის სპეციალური დანიშნულების ძალებისა და სხვა სამხედრო დანაყოფების გმირობის შედეგად, შუშას მიმართულებით მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს.
საბოლოოდ, 2020 წლის 8 ნოემბერი აზერბაიჯანელი ხალხის მეხსიერებაში გამარჯვების დღედ (Zəfər Günü) იქცა. იმ დღეს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა მიმართა ხალხს და გამოაცხადა შუშას გათავისუფლების შესახებ.
შუშას გათავისუფლება გახდა ის ძირითადი მოვლენა, რომელმაც განსაზღვრა ომის სამხედრო და პოლიტიკური ბედი.
44 დღის განმავლობაში მიღწეულმა სამხედრო წარმატებებმა სომხეთის სამხედრო-პოლიტიკური ხელმძღვანელობა იძულებული გახადა, მიეღო გადაწყვეტილება ომის შეწყვეტის შესახებ. 2020 წლის 10 ნოემბერს აზერბაიჯანს, სომხეთსა და რუსეთს შორის ხელი მოეწერა სამმხრივ განცხადებას. განცხადების თანახმად, იმავე დღის 00:00 საათიდან გათვალისწინებული იყო ცეცხლისა და ყველა სამხედრო ოპერაციის შეწყვეტა.
განცხადების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დებულება იყო აღდამის, ქალბაჯარისა და ლაჩინის რაიონების აზერბაიჯანისთვის დაბრუნება. აღდამის რაიონი აზერბაიჯანს დაუბრუნდა 20 ნოემბერს, ქალბაჯარი — 25 ნოემბერს, ხოლო ლაჩინის რაიონი — 1 დეკემბერს. ამრიგად, ომის სამხედრო შედეგების საფუძველზე დასრულდა მნიშვნელოვანი ეტაპი აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენის გზაზე.
მიუხედავად იმისა, რომ 44-დღიანი ომის გამარჯვებით დასრულება აზერბაიჯანელი ხალხისთვის დიდი ისტორიული მოვლენა იყო, ამ გამარჯვების ფასი მძიმე აღმოჩნდა. აზერბაიჯანის არმიის ათასობით სამხედრო მოსამსახურე შეეწირა ომს. მრავალი სამხედრო დაშავდა და ჯანმრთელობა დაკარგა. დანაკარგი იყო მშვიდობიან მოსახლეობას შორისაც.
აზერბაიჯანელთა თითოეული დაღუპული გმირი ამ გამარჯვების ისტორიის განუყოფელი ნაწილია. მათი ოჯახებისთვის 44-დღიანი ომი არა მხოლოდ გამარჯვებას, არამედ სამუდამო განშორებასაც ნიშნავს. ამ მიზეზით, სამამულო ომის ისტორიაზე საუბრისას, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მათი თავდადების აღნიშვნა. აზერბაიჯანელი ხალხი პატივით მიაგებს პატივს მათ ხსოვნას.
27 სექტემბერი აზერბაიჯანში დაწესებულია როგორც ხსოვნის დღე (Anım Günü). ამ დღეს იხსენებენ სამამულო ომსა და აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობისთვის დაღუპულ გმირებს. ხოლო 8 ნოემბერი, შუშას გათავისუფლების ისტორიული მნიშვნელობიდან გამომდინარე, აღინიშნება როგორც გამარჯვების დღე (Zəfər Günü).
სამამულო ომის დასრულება აზერბაიჯანისთვის ახალი ეპოქის დასაწყისად იქცა. წინ დიდი აღმშენებლობითი და აღდგენითი სამუშაოები იდგა. ხანგრძლივი ოკუპაციის ქვეშ მყოფი ტერიტორიები სერიოზულად იყო განადგურებული. დაიწყო ფართომასშტაბიანი პროექტები ქალაქების, სოფლების, გზებისა და სოციალური ინფრასტრუქტურის ხელახლა ასაშენებლად.
ოკუპაციისგან გათავისუფლებული ტერიტორიების ნაღმებისგან გაწმენდა ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად იქცა. ამის შემდეგ დაიწყო გზების, ელექტროგადამცემი ხაზების, წყლისა და გაზის ინფრასტრუქტურის, სკოლების, საავადმყოფოების, საცხოვრებელი კომპლექსებისა და სხვა ობიექტების მშენებლობა. მიზანი იყო არა მხოლოდ დანგრეული ტერიტორიების აღდგენა, არამედ ამ მიწებზე თანამედროვე და უსაფრთხო საცხოვრებელი პირობების შექმნა.
ამ პროცესმა შესაძლებელი გახადა ყოფილი იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნება მშობლიურ კერაში. ადამიანებისთვის, რომლებიც წლების განმავლობაში სხვა რეგიონებში ცხოვრობდნენ, მშობლიურ მიწაზე დაბრუნება სამამულო ომის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სულიერი შედეგია.
დღეს, 2020 წლის იმ 44 დღის გახსენებისას, არ უნდა დავივიწყოთ არა მხოლოდ გამარჯვების ამბები, არამედ ის თავდადებაც, რომელიც ამ გამარჯვების უკან იდგა. 27 სექტემბერს დაწყებული გზა სუგოვუშანიდან ჯებრაილამდე, ჰადრუთიდან ფუზულიმდე, ზანგილანიდან გუბადლიმდე, იქიდან კი შუშამდე გაიჭიმა. თითოეულმა გამარჯვებამ გზა გაუხსნა მომდევნო გამარჯვებას. 8 ნოემბერს შუშას გათავისუფლება გახდა ტრიუმფის მწვერვალი, ხოლო 10 ნოემბერს ხელმოწერილმა სამმხრივმა განცხადებამ სამხედრო ოპერაციების შეწყვეტა მოიტანა.
მიუხედავად იმისა, რომ 44-დღიან სამამულო ომში მოპოვებული გამარჯვება მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენაში, სახელმწიფო სუვერენიტეტის სრული უზრუნველყოფა ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე 2023 წლის სექტემბერში მოხდა.
2023 წლის 19 სექტემბერს აზერბაიჯანის არმიამ ყარაბაღის რეგიონში ლოკალური ხასიათის ანტიტერორისტული ღონისძიებები დაიწყო. ღონისძიებების შედეგად სეპარატისტული შეიარაღებული ფორმირებების საქმიანობა შეწყდა და 20 სექტემბერს მიღწეული შეთანხმებით სამხედრო მოქმედებებს წერტილი დაესვა. ამით აზერბაიჯანმა საკუთარ ტერიტორიაზე სრულად აღადგინა სახელმწიფო სუვერენიტეტი და კონსტიტუციური წყობა.
2023 წლის 20 სექტემბერი აზერბაიჯანის ისტორიაში მნიშვნელოვან და ღირშესანიშნავ დღედ იქცა. ამ მოვლენას დიდი ისტორიული მნიშვნელობა აქვს მრავალწლიანი ოკუპაციისა და სეპარატიზმის დასრულების, აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობისა და სახელმწიფო სუვერენიტეტის სრულად უზრუნველყოფის თვალსაზრისით. აზერბაიჯანის გამარჯვების ისტორია დაგვირგვინდა ხანქენდიში, ხოჯალიში, აღდერეში, ხოჯავენდსა და ასკერანში ჩვენი სამფერიანი დროშის აღმართვითა და ჩვენი ტერიტორიული მთლიანობის სრული აღდგენით.
აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ილჰამ ალიევის ბრძანებულებით, 20 სექტემბერი გამოცხადდა სახელმწიფო სუვერენიტეტის დღედ. ეს დღე გამოხატავს სახელმწიფო ხელისუფლებისა და კანონების აღდგენას აზერბაიჯანის მთელ ტერიტორიაზე, ეროვნული ერთიანობისა და სახელმწიფოებრივი ნების ზეიმს.
ამრიგად, 2020 წლის 44-დღიანმა სამამულო ომმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენაში, ხოლო 2023 წლის 20 სექტემბერმა განასახიერა ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე სახელმწიფო სუვერენიტეტის სრული აღდგენა. ამ ორმა ისტორიულმა მოვლენამ შეავსო ერთმანეთი და საფუძველი ჩაუყარა ახალ ეტაპს აზერბაიჯანის თანამედროვე ისტორიაში.
44-დღიანი სამამულო ომი და აზერბაიჯანის სახელმწიფო სუვერენიტეტის სრული აღდგენა აზერბაიჯანელი ხალხის ეროვნული ერთიანობის, სახელმწიფოებრივი ნებისა და სამშობლოს სიყვარულის დიდი მაგალითია. ამ გამარჯვებების ყველაზე წმინდა გვერდი ჩვენმა დაღუპულმა გმირებმა დაწერეს. მათი ხსოვნა, ჩვენი ომის ვეტერანების სიმამაცე და აზერბაიჯანელი ჯარისკაცის გმირობა არასოდეს დავიწყებას არ მიეცემა.
